Diyabet (Şeker Hastalığı)

Yediğimiz besinler sindirildiğinde kana glukoz (şeker) olarak geçer. Pankreasın ürettiği insülin hormonu, bu şekerin hücrelere girip enerji olarak kullanılmasını sağlar. Diyabette ya insülin yeterince üretilmez ya da hücreler insüline gereği gibi yanıt vermez (insülin direnci); sonuçta şeker kanda birikir. DSÖ verilerine göre dünyada diyabetle yaşayan kişi sayısı 2022 itibarıyla yaklaşık 830 milyona ulaşmıştır.

Tip 1 diyabet, bağışıklık sisteminin pankreastaki insülin üreten beta hücrelerini yok etmesiyle gelişir; çoğunlukla çocukluk ve genç yaşta başlar, ancak yetişkinlerde de görülebilir ve tedavisinde insülin zorunludur. Tip 2 diyabet, diyabet vakalarının büyük çoğunluğunu oluşturur; insülin direnci ve zamanla azalan insülin salgısıyla gelişir, fazla kilo, hareketsizlik ve aile öyküsüyle yakından ilişkilidir. Gestasyonel diyabet (gebelik diyabeti) ise gebelik sırasında ilk kez ortaya çıkan şeker yüksekliğidir; doğumdan sonra çoğunlukla düzelir, ancak hem anne hem çocuk için ileride tip 2 diyabet riskini artırır.

Amerikan Diyabet Derneği (ADA) ve Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği (TEMD) kılavuzlarına göre açlık kan şekerinin 126 mg/dL ve üzerinde, HbA1c'nin (üç aylık şeker ortalaması) yüzde 6,5 ve üzerinde ya da şeker yükleme testinde (OGTT) 2. saat değerinin 200 mg/dL ve üzerinde olması diyabet tanısı koydurur. Tipik belirtileri olan birinde rastgele ölçülen kan şekerinin 200 mg/dL ve üzerinde olması da tanı için yeterlidir; belirti yoksa sonucun ayrı bir testle doğrulanması gerekir. Açlık şekerinin 100–125 mg/dL ya da HbA1c'nin yüzde 5,7–6,4 aralığında olması ise prediyabet (gizli şeker) olarak değerlendirilir.

Diyabet uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir; bu nedenle birçok kişi tanıyı rutin bir kontrol sırasında öğrenir. Kontrol altında tutulmayan yüksek kan şekeri yıllar içinde göz (retinopati), böbrek (nefropati) ve sinirlerde (nöropati) hasara, kalp krizi ve inme riskinde artışa yol açar. Tip 2 diyabetin ayrıntıları, ilaç seçenekleri ve takibi için tip 2 diyabet sayfamızı da inceleyebilirsiniz.

Diyabet tedavisi kişiye özeldir ve diyabetin türüne göre belirgin farklılık gösterir. Tip 1 diyabette vücut insülin üretemediği için insülin tedavisi yaşamsaldır; günümüzde kalem enjektörler, insülin pompaları ve sürekli glukoz ölçüm sensörleri takibi kolaylaştırmaktadır. Tip 2 diyabette ise ilk adım yaşam tarzı değişiklikleridir; buna çoğunlukla metformin gibi ağızdan alınan ilaçlar eklenir, gerekirse diğer ilaç grupları ya da insülin tedaviye dahil edilir.

Güncel ADA ve TEMD kılavuzları, ilaç seçiminde yalnızca kan şekerine değil, kalp-damar hastalığı, böbrek hastalığı ve kilo gibi eşlik eden durumlara da bakılmasını önerir. Bu nedenle bazı hastalarda SGLT2 inhibitörleri ya da GLP-1 reseptör agonistleri gibi kalp ve böbrek üzerinde koruyucu etkileri gösterilmiş ilaçlar öne çıkar. Pek çok yetişkin için HbA1c hedefi yüzde 7'nin altıdır; ancak ileri yaş, sık hipoglisemi (şeker düşmesi) öyküsü veya eşlik eden ciddi hastalıklarda hedef daha esnek belirlenebilir.

Gebelik diyabetinde tedavi öncelikle beslenme düzenlemesi ve fiziksel aktiviteyle yapılır; hedef değerlere ulaşılamazsa insülin kullanılır. Doğumdan sonra şeker değerleri çoğunlukla düzelse de ileride tip 2 diyabet gelişme riski yüksek olduğundan ADA, doğumdan 4–12 hafta sonra yeniden test yapılmasını ve sonrasında düzenli tarama sürdürülmesini önerir. Hangi tür diyabet olursa olsun ilaçlarınızı hekiminize danışmadan bırakmamanız ya da dozunu değiştirmemeniz önemlidir.

Diyabet takibi; kan şekeri ve HbA1c kontrolünün yanında tansiyon, kolesterol, böbrek, göz ve ayak sağlığının da düzenli izlenmesini kapsar. İzmit'teki muayenehanede ya da gerekli durumlarda evde muayene ile bu takip planlı biçimde sürdürülebilir.