Aşırı Kilo Alımı ve Obezite

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), obeziteyi sağlığı bozabilecek düzeyde aşırı yağ birikimi olarak tanımlar. Erişkinlerde vücut kitle indeksi (VKİ; kilonun, metre cinsinden boyun karesine bölünmesi) 25–29,9 kg/m² ise fazla kilo, 30 kg/m² ve üzerindeyse obezite olarak sınıflandırılır. DSÖ verilerine göre 2022 yılında dünyada her sekiz kişiden biri obeziteyle yaşamaktadır.

VKİ tek başına yeterli değildir; yağın nerede biriktiği de önemlidir. Bel çevresinde, yani karın içinde biriken yağ; insülin direnci, tip 2 diyabet, yüksek tansiyon ve kalp-damar hastalığı riskiyle daha güçlü ilişkilidir. NHS, bel çevresi erkeklerde 94 cm, kadınlarda 80 cm ve üzerinde olduğunda kiloyla ilişkili sağlık sorunları riskinin arttığını belirtir.

Dahiliye bakış açısıyla ilk soru şudur: Bu kilo artışının arkasında tıbbi bir neden var mı? Tiroidin az çalışması (hipotiroidi), Cushing sendromu (vücutta aşırı kortizol), polikistik over sendromu, menopoz dönemindeki hormonal değişiklikler ve bazı ilaçlar kilo alımını kolaylaştırabilir. Kısa sürede hızlı kilo artışı bacaklarda şişlik ve nefes darlığıyla birlikteyse bu yağ değil; kalp, böbrek veya karaciğer kaynaklı sıvı birikimi olabilir.

Obezite bir irade zayıflığı değil; genetik, hormonal, çevresel ve davranışsal etkenlerin birlikte rol oynadığı kronik bir hastalıktır. Vücut, kaybedilen kiloyu geri kazanmaya yönelik güçlü biyolojik mekanizmalara sahiptir; bu yüzden kalıcı sonuç için kısa süreli diyetler yerine uzun vadeli ve tıbbi takipli bir yaklaşım gerekir. Mevcut kilonun yalnızca %5–10'unun kaybedilmesi bile kan şekeri, tansiyon ve kolesterolde anlamlı iyileşme sağlar.

Tedavinin ilk adımı, kilo artışına yol açabilecek tıbbi nedenlerin ve kilo aldırabilen ilaçların gözden geçirilmesidir. Örneğin hipotiroidi tedavi edildiğinde ya da başka bir hastalık için kullanılan ilaç, mümkünse kilo açısından daha nötr bir alternatifle değiştirildiğinde süreç kolaylaşır. İlaç değişikliği her zaman ilacı yazan hekimle birlikte yapılmalıdır.

Kilo yönetiminin temelini sürdürülebilir bir beslenme düzeni, düzenli fiziksel aktivite, uyku düzeni ve davranış değişikliği oluşturur. Hedef genellikle 6 ay içinde mevcut kilonun %5–10'unu kaybetmek ve bunu korumaktır. Çok düşük kalorili, tek tip ya da şok diyetler kas kaybına, safra taşına ve hızlı kilo geri alımına yol açabilir.

Vücut kitle indeksi 30 kg/m² ve üzerinde olan ya da 27 kg/m² ve üzerinde olup diyabet, yüksek tansiyon gibi kiloyla ilişkili bir hastalığı bulunan kişilerde, yaşam tarzı değişikliğine ek olarak ilaç tedavisi değerlendirilebilir. GLP-1 reseptör agonistleri (ör. semaglutid), GIP/GLP-1 reseptör agonisti tirzepatid ve orlistat bu amaçla kullanılan etken maddelerdendir. Bu ilaçların yan etkileri, kimlere uygun olmadığı ve bırakıldığında kilonun geri gelebileceği mutlaka hekimle konuşulmalı; reçetesiz ya da kontrolsüz kullanılmamalıdır.

İleri derecede obezitede ve belirli ölçütleri karşılayan kişilerde metabolik-bariatrik cerrahi bir seçenek olabilir; bu karar çok disiplinli bir değerlendirmeyle verilir. Dahiliye takibinde kilo kaybı sürecinde şeker, tansiyon, kolesterol ve karaciğer değerleri izlenir, gerektiğinde ilaç dozları azaltılır. Bu takip İzmit'teki muayenehanede ya da evde muayene ile sürdürülebilir.