Gizli Şeker (Prediyabet ve İnsülin Direnci)

Halk arasında “gizli şeker” denen durum, tıpta çoğunlukla prediyabet olarak adlandırılır. Prediyabette kan şekeri normalden yüksektir ancak diyabet eşiğinin altındadır. Amerikan Diyabet Derneği (ADA) ölçütlerine göre açlık kan şekerinin 100–125 mg/dL, HbA1c'nin (üç aylık şeker ortalaması) %5,7–6,4 ya da şeker yükleme testinde 2. saat değerinin 140–199 mg/dL arasında olması prediyabet olarak değerlendirilir. Dünya Sağlık Örgütü bozulmuş açlık glukozu için alt sınırı 110 mg/dL kabul eder; bu yüzden farklı kaynaklarda farklı rakamlar görebilirsiniz.

İnsülin direnci ise prediyabetin altında yatan temel mekanizmadır. Kas, yağ ve karaciğer hücreleri insüline yeterince yanıt vermediğinde pankreas daha fazla insülin salgılayarak kan şekerini bir süre normal tutar. Bu dönemde şeker tahlilleri normal görünse de vücut aslında zorlanmaktadır. Zamanla pankreas bu yükü karşılayamaz hale geldiğinde önce prediyabet, ardından tip 2 diyabet gelişebilir.

Prediyabet çoğunlukla hiçbir belirti vermez; “gizli” olarak anılmasının nedeni budur. Ancak yalnızca bir ön aşama olarak küçümsenmemelidir: Bu dönemde de kalp-damar hastalığı riski artmaya başlar ve prediyabet sıklıkla yüksek tansiyon, yüksek trigliserid, düşük HDL kolesterol ve karaciğer yağlanmasıyla birlikte görülür. Bu risk faktörlerinin bir arada bulunduğu tabloya metabolik sendrom denir.

İyi haber şu ki prediyabet geri döndürülebilir bir durumdur. ABD'de yapılan Diyabet Önleme Programı (DPP) çalışmasında, vücut ağırlığının yaklaşık %7'sini kaybeden ve haftada 150 dakika egzersiz yapan katılımcılarda tip 2 diyabete ilerleme riski %58 oranında azalmıştır. Yani erken fark etmek ve küçük ama kalıcı değişiklikler yapmak gerçek bir fark yaratır.

Prediyabetin temel tedavisi yaşam tarzı değişikliğidir. ADA, prediyabeti olan ve fazla kilolu kişilerde vücut ağırlığının en az %7'sinin kaybedilmesini ve haftada en az 150 dakika orta tempolu fiziksel aktiviteyi hedefleyen yapılandırılmış programları önerir. Bu hedef kulağa büyük gelse de 90 kilogram bir kişi için yaklaşık 6 kiloluk bir kayıp anlamına gelir.

Beslenmede herkese uyan tek bir diyet yoktur. Akdeniz tipi beslenme, porsiyon kontrolü, şekerli içeceklerin ve rafine karbonhidratların azaltılması, sebze, baklagil ve tam tahıl gibi lifli gıdaların artırılması kanıtlarla desteklenen yaklaşımlardır. Önemli olan, uzun süre sürdürebileceğiniz bir düzen kurmaktır; kısa süreli katı diyetler genellikle kalıcı sonuç vermez.

Bazı kişilerde doktor değerlendirmesiyle ilaç tedavisi de gündeme gelebilir. ADA, özellikle 25–59 yaş arasında olup vücut kitle indeksi 35 kg/m² ve üzerinde olan ya da gebelik diyabeti öyküsü bulunan prediyabetli kişilerde metformin kullanılmasının düşünülebileceğini belirtir. İnsülin direnci tanısı tek başına ilaç başlamak için yeterli değildir; tedavi kararı tüm risk tablonuza göre verilir.

Prediyabet tanısı alan kişilerde kan şekerinin yılda en az bir kez kontrol edilmesi önerilir (ADA). Bu kontroller durumun düzelip düzelmediğini ya da diyabete ilerleyip ilerlemediğini erkenden gösterir. Tansiyon, kolesterol ve karaciğer yağlanması da aynı süreçte birlikte takip edilir; bu takip İzmit'teki muayenehanede planlanabilir.